Nase Novine, December 19, 1985

              Dr. IVAN OCAK:
Knjiga predstavlja zbornik sjecanja
aktivnih sudionika naprednog i radnic-ko- g
pokreta u SAD i Kanadi bivsih emi-grana- ta
dr Mirka Markovica, Strahinje
Maletica, Harry M. Justiza i Milosa
Grubica. U prilogu knjige objavljena
su pisma Marsala Tita, americkog knji-zevni- ka
naseg porijekla Louisa Adami-ca- ,
Referat izvrsnog sekretara Ujedi-njeno- g
odbora Juznoslavenskih Ameri-kanac- a
Strahinje Maletica, te dva pi-sma
general-major- a Vladimira Velebi-ta- .
Prvo pismo poznatom violinisti
svjetskog glasa Zlatko Balokovicu od
2. VIII 1944. idrugoStrahinjiMaleticu
od 9. IX 1944. godine.
U predgovoru Vladimira Gacica sa-znaje- mo
da je "Drustvo jugoslaven-ski- h
izdavaca' ' u Torontu donijelo od-luk- u
da izda knjigu "o politickoj aktiv-nos- ti
jugoslovenskih doseljenika u
SAD i Kanadi, narocito za period 1935-1945- ."
s ciljem da osvjetli klasnu
borbu jugoslavenskih doseljenika i
time potvrdi "veliki doprinos jugoslo-vensko- g
doseljenistva pobedi Narod-nooslobodilac- ke
borbe u Jugoslaviji to-ko- m
drugog svjetskog rata. ' ' Autor da-lj- e
kaze da je iz tog podrucja skupljeno
vrlo mnogo materijala te je zamisljeno
da se osim ove knjige izdaju jos cetri
knjige o jugoslavenskom naprednom i
komunistickom pokretu. Izdanje bi za-vrsi- lo
1 985 . godine. Treba uzeti u obzir
takoder i primjedbu autora predgovora
da ova "knjiga ne ulazi dublje u poli-tick- e
ocene i analizu okolnosti i uzroka
zbivanja dogadaja koja se u njoj izno-se.- "
Autor dalje podsjeca da su jugo-slavens- ki
doseljenici vodili borbu u
kraljevskoj Jugoslaviji protiv bijelog
terora i pomagali braci u jugoslaven-ski-m
tamnicama i kazamatima. A kad
je fasizam porobljavao Evropu, mnogi
su jugoslavenski doseljenid iz SAD i
Kanade pohrlili u borbu za Spanjolsku
Republiku i tamo ostavili svoje zivote.
Pomagali su takoder i Komunisticku
partiju SAD i Kanade i pohrlili u borbu
kad je Hitler okupirao Jugoslaviju i na-pa- o
SSSR.
Dr Mirko Markovic "O razvoju na-predn- og
pokreta kod Amerikanaca i
Kanadana jugoslovenskog porjekla".
Markovic razmatra tri generacije jugo-slavenskih
doseljenika doseljenih: I)
krajem proslog vijeka do prvog svjet-skog
rata, 2) izmedu prvog i drugog
svjetskog rata (pretezno u Kanadi) i 3)
poslije drugog svjetskog rata. Na
osnovi takve logicne klasifikacije autor
daje periodizaciju radnickog i napred-no- g
pokreta. Tu periodizaciju razdije-li- o
je na cetiri etape. Prva etapa pocinje
od Nacionalnog radnickog saveza os-novan- og
1866. i stvaranje prvih sindi-kaln- ih
organizacija. Za jugoslavenski
pokret znacajno je organiziranje "Ju-goslovenskog
politickog kluba" 1903.
godine u Pittsburghu i nesto kasnije
(1907.) u Chicagu izlazak socijalistic-ko- g
Iista "Radnicka straza" pod redak-cijo- m
Milana Glumca. Zatim u New
Yorku 1906. Iista "Radnik" i 1908.
"Radnicka borba". Autor detaljnije
govori o drugoj etapi u kojoj je pobije-dil- a
Oktobarska revolucija i stvrena KP
SAD. Zanimljiv je podatak autora "da
su u pocetnoj fazi polovina clanstva
(Izdanje Nordam Jugoslav Publishers, Toronto, Kanada)
Ovaj clanak Dr. J. Ocaka objavljen je u radovima Instituta
za hrvatsku povijest Sveucilista Zagreba, knjiga 16, 1983.
KP SAD cinili jugoslavenski radnici,
a medu koj ima je naj vise bilo Hrvata' '
,
(24) Markovic smatra da su dogadaji
u Starom kraju imali snazan odjek i
duboki odraz na politicko opredjeljenje
doseljenickih masa prve generacije
koja je "jednim dijelom vec bila pod
uticajem Lenjinovih ideja i Oktobarske
revolucije". (24) Tu etapu Markovic
dovodi do VII kongresa Kominterne
(1935.). Navodi da se u to vrijeme po-javi- lo
niz rukovodilaca medu emigran-tim- a
s "velikim autoritetom". To su:
Stjepan Zinic, Tomo Cacic, Leo Fiser,
Joso Rajnovic, Milos Celovic, Selako-vi- c,
Bozo Vidas - Vuk, a nesto kasnije:
Stjepan Miosic, Vojin Grbic, Franjo
Boric, Martin Krasic, Toni Majnaric,
Jovan Dajic, Milos Grubic, Stjepan Lo-je- n,
Petar Margetic, Mane Susnjar,
Maksim Bijelic i dr. (25) Autor se po-seb- no
osvrce na biografiju S. Zinica,
sto je prvi put u americkim, odnosno
kanadskim izdanjima. Treca etapa za-poci- nje
od VII kongresa Kominterne i
autor je naziva "Veliki preokret". Kod
iseljenika se u to vrijeme stvaraju tri
nacionalna radnicka pokreta: hrvatski,
slovenski i srpski.
Vise paznje u ovom razdoblju autor
posvecuje srpskom radnickom pokretu
u kojem je sam autor vise radio, kao
urednik Iista "Slobodna rec" u Pitt-sburghu.
Detaljnije se zaustavlja na Pr-vo- m
Vidovdanskom kongresu, koji je
utemeljio antifasisticki pokret americ-ki- h
Srba. Zatim se osvrce na rad Inter-national
Workers Order (IWO) — pot-por- ne
americke organizacije u kojoj je
organizirana Srpska sekcija s nekoliko-hiljad- a
clanova, pretezno radnika. Ta
je sekcija po misljenju autora "odigrala
veoma aktivnu ulogu u izgradnji antifa-sistickog
pokreta kod americkih Srba,
u sazivanju i odrzavanju Vidovdanskog
kongresa, u sirenju "Slobodne reci",
kao glasilu tog pokreta u sazivanju i
odrzavanju Prvog i Drugog Sveslaven-sko- g
kongresa itd." (45) Posebno i naj-opsirn- ije
poglavlje rada M. Markovica
govori o velikoj aktivnosti iseljenika
za vrijeme drugog svjetskog rata. U to
vrijeme odrzan je Sesti Vidovdanski
kongres, koji je organizirao sabirnu ak-ci- ju
i poslao kompletnu poljsku ambu-lant- u
Sovjetskom Savezu. Zatim go-vori
o organizaciji saziva Sveslaven-sko- g
kongresa u korist antifasistickog
pokreta. Reakcija je pokusala da osujeti
saziv kongresa nazivajuci ga "komuni-stickim- ".
U toj propagandi narocito su
se istakli srpska pravoslavna eparhija,
kao i hrvatski faSisti koji su dokazivali
"da se ne moze ici na jedan zbor Z-ajedno
sa Srbima" (46). Unato£ svim
nastojanjima .reakcije, Sveslavenski
kongres je odrzan 28. aprila 1942. go-dine
u Detroitu. Na kongres je poslao
predsjednik SAD Rooswelt svog osob-no- g
izaslanika s pozdravom, Sto je
oznacilo "politicki udarac" reakciji i
fasistima, koji su tvrdili da je kongres
"komunisti£ka manifestacija" i da je
"neamericki" (47). Autor istice daje
"Slobodna rec" prva u Americi obja-vil- a
vijest o izdaji Draze Mihailovica
i borbi partizana Jugoslavije pod ruko-vodstvo- m
KPJ i Josipa Broza Tita. M.
Markovic u to vrijeme objavljuje bro- -
suru na engleskom jeziku pod naslo-vo- m: "Ko je Draza Mihailovic". To
je u stvari bio po6etak kampanje u SAD
protiv Draze Mihailovica i istina o
NOB-i- . Dalje se autor zadrzava detalj-nije
na osnivackom sastanku Ujedinje-no- g
odbora Juznoslovenskih Amerika-naca,
koji ie odrzan 7. aueusta 1943.
Taj je sastanak u svoj program zapi- -
sao: maksimalnu politicku i moralnu
pomoc NOB Jugoslavije, raskrinkava-nj- e
izdajnika Draze Mihajlovica i nje-gov- ih
cetnika saradnika okupatora, te
masovno publiciranje i informiranje
americke i savezni£ke javnosti o borbi
jugoslavneskih partizana za novu Jugo-slaviju
i na kraju svestranu mobilizaciju
nasih doseljenika u SAD za skupljanje
materijalne pomoci postradalim naro-dim- a
Jugoslavije (58). Ta je organiza-cija
kasnije nazvana Jugoslavenski od-b- or
sa sjedistem u New Yorku. U nje-no- m
rukovodstvu bili su najpoznatiji i
najpopularniji iseljenici: Luis Adamic,
kao predsjednik, Zlatko Balokovic kao
potpredsjednik, a izvrsni sekretar sve-cen- ik
S. Maletic. Autor smatra da je
"rad Ujedinjenog odbora svakako bio
i najveci domet antifasistickog pokreta
Srba, Hrvata, Slovenaca i Makedonaca
uSAD — sve do pobjede revolucije u
Jugoslaviji" (61). U zakljucku autor
naglasava da je radnicki pokret na§ih
iseljenika na tlu SAD i Kanade bio sa-stav- ni
dio americkog i kanadskog rad-nickog
pokreta, te da je taj pokret uvi-je- k
davao iz svoje sredine sposobne ru-kovodi- oce
iorganizatore, novinare. Na
kraju kaze da mu je bio cilj da osvijetli
"one momente koji iskriyljuju i ne-toc- no
prikazuju u stampi neki samo-hvalisav- ci,
koji su najmanje doprinijeli
torn pokretu" (63). Stetasto autor osim
jednog slucaja-kritik- e memoara S. .Lo-jen- a,
nije naveo druge'slucajeve.
Strahinja Maletic: "Ujedinjeni od-b- or
Juznoslovenskih Amerikanca' '
. Autor je bio izvrsni sekretar Ujedinje-nog
odbora pa se vrlo detaljno osvrce
na rad spomenutog Odbora. Autor daje
kompletan personalni sastav Ujedinje-nog
odbor a u koji su usli predstavnici
hrvatskog, srpskog, slovenskog, make-donsko- g
i bugarskog kongresa: Luj
Adamic — predsjednik, Zlatko Balo-kovic
— potpredsjednik, potpredsjed-nici- :
(svi predsjednici kongresa) Etbin
Kristan, Zarko Buncic, Peter Peff,
Smeale Voydanoff; izvrSni sekretar
Strahinja Maletic, blagajnik Martin
Bogdanovic. Grupa sekretara (iz kon-gresa):
Mirko Markovic, Petar Radic,
Mirko Kuhel, Dr. Viktor Sarenkoff i
George Pirinsky. Medu pocasnim cla-novi- ma
su Dr Sava Kosanovic, mini-st- ar
na raspolozenju. U radni izvrsni
odbor izabrani su: L. Adamic, Z. Balo-kovic,
S; Kosanovic, F. Petrinovic, Dr
V. Sharenkoff i S. Maletic. Od tog au-tora
saznajemo i za detaljan program
spomenutog Odbora od 5 tocaka.
Medu ovima se posebno isti6e: moral-n- a,
materijalna i politicka pomoc NOB-i- ;
zahtjev od Ujedinjenih nacija (SAD,
SSSR i Velike Britanije) da uspostave
vezu s AntifaSistickim vijecem Narod-no- g
Oslobodenja Jugoslavije u svrhu
efektivne suradnje s jugoslavenskim
borcima; zahtjev da se teritorijalno
♦'- - "V"
ukljuce u buducu Jugoslaviju sve slo-vens- ke
i hrvatske zemlje pod Italijom
i Austrijom, odnosno u to vrijeme Nje-macko- m
i Madarskom, a koje su pri-pa- le
tim diiavama krajem prvog svjet-skog
rata. (78) Naglasava se i kao
glavni zadatak Ujedinjenog odbora da
se pred americkom i saveznickom jav-nos- cu
raskrinka izdajnicka uloga cet-nika
Draze Mihailovica i dokaze nji-ho- va
suradnja s fasistima. Autor navodi
i konkretne podatke, pa kaze da je za
15 mjeseci Ujedinjeni odbor izdao oko
120 clanaka na engleskom jeziku, kao
i 220 "releas" sa preko 500 manjih i
vecih clanaka na na§em jeziku. Krajem
1943. godine pocela je dolaziti preko
Egipta i partizanka stampa. Krajem
septembra 1944. MarsalTitojepozdra-vi- o
djelatnost Ujedinjenog odbora, a
narocito cinjenicu da je dobivena "od
americkih organa dozvola za skupljanje
materijalne pomoci za Jugoslaviju."
(96)
Harry Justiz: "O hrvatskom na-prednom
pokretiru SAD 1935-1945- ".
Autor pocinje svoja sjecanja od 1903.
godine kad je u Pittsburghu organiziran
hrvatskim radnicima "Jugoslovenski
politicki klub". Smatra da je jugosla-venski
radnicki pokret u SAD i Kanadi
"bio velika pctpora ilegalnoj komuni-stick- oj
partiji Jugoslavije, revolucio-narni- m
radnickim sindikatima i cjelo-kupn- oj
borbi protiv profasistickog bije-log
terora u kraljevini Jugoslaviji".
(131) Smatra, kao i M. Markovic, da
je 1935. godine ostvarena reorganiza-cij- a
radnickog pokreta na nacionalnim
principima. U novoformirano rukovod-stv- o
hrvatskog naprednog radnickog
pokreta usli su: Leo Fiser, Franjo Bo-ric,
Stjepan Lojen, Tom St. Majnaric
i Nikola Kovacevic-Klaj- n. Organ im
je bio ' 'Radnicki glas" , a centar prene-se- n
iz Chicaga u Pittsburgh. Glasilo
srpskog pokreta bio je list "Slobodna
rec", a slovenskog "Naprej". Autor
navodi da je u veziagitacije za odlazak
dobrovoljaca u Spanjolsku dolazio
Stjepan Cvijic (autor je trebao reci: u
proslom sekretar Komunisticke omal-dinsk- e
internacionale). Osvrce se vrlo
kratko na rad Hrvatske bratske zajed-nic- e
u cije su rukovodstvo usli i neki
ustaSki elementi, kao Branko Jelic, I.
Butkovic koji je neko vrijeme bio cak
predsjednik ove najmasQvnije iselje-nick- e
organizacije, M. Petrak urednik
Iista "Zajednicar". Govori i o odnosu
Prvog Sveslavenskog kongresa (april
1942.) i vecine njegovih clanova prema
Dr. Vlatku Maceku i njegovim prista-sam- a
medu iseljenicima, a koji su sme-ta- li
odnosima s NOB i Novom Jugosal-vijo- m.
Istodobno napominje da je Hr-vats- ka
bratska zajednica bila "jedna od
prvih organizacija koja je dobila od
nadleznih americkih vlasti dozvolu za
rad na prikupljanju materijalne pomo-ci"
za NOB. Akciju za pomoc objedi-njava- o
je Ujedinjeni odbor preko
"Fonda ratne pomoci Amerikanaca ju-goslavens- kog
porijekla". kao i preko " Ameri6kog odbora za pomoc Jugosla-viji".
Krajem rata je osnovano i Udru-zenj- e
za obnovu privrede Jugoslavije.
(Nastavak na strani 8)