Nase Novine, February 06, 1986

              'Гф-ТЧУГ- Ж' ЗКЈГ "т 'п'.г —I""- - ~Jt}tr " $~~УШ~ '£ Л ~"11~-ЧЏЈ?фЈ-!Г"- Ц)' m~ir №' rrar 'i'j&k '"— ;fimf -'- V - - — yj, " т -
1Ч&1 Ш '# 6'
И%
I u № i
Л
P
1111 v
лл1
%
4
-- :л
'AF
Jugoslovensko iseljenistvo u SAD, u
prvom i drugom svetskom ratu, zahva-ljuju- ci
visokoj patriotskoj svesti i efika-sn- oj
politickoj aktivnosti, odigralo je is-torijs- ku
ulogu za nacionalni opstanak i
zajednicku buducnost nasih naroda. To
se moglo postici pravilnim usmerava-nje- m
njihovih opredeljenja a narocito
stoga sto su, u to odsudno vreme, nasi
iseljenici bili vrlo dobro politicki organi-zovan- i.
Ovome je mnogo doprinela i kon-stelaci- ja
zaracenih drzava u prvom i dru-gom
svetskom ratu. Naime, bilo je
veoma vazno sto su u oba svetska rata,
jugoslovenski iseljenici bili opredeljeni
kao i SAD, i to u prvom svetskom ratu
na strani Velike antante, a protiv Cen-tralni- h
sila, a u drugom na strani savezni-ka- ,
odnsono Ujedinjenih nacija, protiv
fasisticke osovine: Berlin, Rim, Tokio.
Ne samo u SAD, nego i u drugim delo-vim- a
sveta, jugoslovenski iseljenici su,
tokom oba rata, mogli, da u tudjem sve-t- u,
javno izraze svoju volju, svoja nacio-naln- a,
socijalna i ekonomska stremlje-nja- .
Njima niko nije mogao da ospori
pravo da govore u ime svoje porobljene
brace u Staroj domovini.
Politicki rad jugoslovenskih iseljenika
u prvom svetskom ratu, ne bi se u potpu-nos- ti
mogao sagledati, ako se u glavnim
crtama ne iznesu osnovni podaci o poli-tickom
programu Jugoslovenskog od-bo- ra
u Londonu i njegovom uticaju na
politicku orijentaciju jugoslovenskih
iseljenika u SAD.
Jugoslovenski odbor, sa stalnim sedi-ste- m
u Londonu, osnovali su u Parizu
1915. god. jugoslovenski orijentisani Hr-vat- i,
Srbi i Slovenci politicki emigranti
iz Austro-Ugarsk- e monarhije: Franjo
Supilo, Dr. Ante Trumbic, Ivan Mestro-vi- c,
V. Vosnjak, i drugi. Politicki pro-gram
Odbora sastojao se u akciji za oslo-bodjen- je
naseg zivlja iz krajeva pod Au-stro-Ugarsk-om
i njihovo ujedinjenje sa
Kraljevinom Srbijom i Crnom Gorom u
novu zajednicku diiavu na Balkanu.
Posle rezolucije srpske vlade o ratnim
ciljevima Kraljevine Srbije, donesene u
Nisu 6. decembra 1914. godine pocinje
direktna saradnja srpske vlade sa pred-stavnici- ma
Jugoslovenskog odbora u
Londonu i koordinacija na postizanju
krajnjeg cilja tj. ujedinjenja svih nasih
naroda u jednu drzavnu zajednicu.
Nije nam namera da ovom prilikom
detaljno iznesemo i analiziramo celo-kupn- u
aktivnost jugoslovenskih iselje-nika
u toku prvog svetskog rata u SAD,
a pogotovo ne rad Jugoslovenskog od-bora
u Londonu na sirem planu. Zelja
nam je da u ovom referatu, u glavnim
crtama, iznesemo pod kojim su specific-ni- m
uslovima politicki radili jugosloven-ski
iseljenici u prvom svetskom ratu,
radi poredjenja sa uslovima i nacinom
rada Ujedinjenog odbora juznosloven-ski- h
Amerikanca za vreme drugog svet-skog
rata.
Politicki rad jugoslovenskih iseljenika
tokom prvog svetskog rata u SAD, u pri-licn- oj
meri je zavisio od direktiva i podr-Sk- e
Jugoslovenskog odbora u Londonu.
Clanovi Jugoslovenskog odbora, u sa-mo- m
pocetku svog rada, bili su svesni
da im je za reprezentativno istupanje
pred Saveznicima i njihovoj javnosti,
neophodna politicka legitimacija, do
koje su mogli doci i preko organizova-no- g
Jugoslovenskog iseljenistva u SAD,
na cijoj se realizaciji intenzivno radilo.1
Tako su jugoslovenski iseljenici u
Strahinja Maletic:
SAD, odrzali dva masovna sabora i to
marta 1915. u Chicagu i oktobra 1918. u
Pittsburghu. Na prvom izabran je Na-rod- ni
jugoslovenski odbor, a na drugom
Jugoslovensko narodno vijece. Delegati
Jugoslovenskog odbora iz Londona
Franko Potocnjak i Milan Marjanovic, u
saradnji sa uglednim jugoslovenskim
iseljenickim liderima u SAD: Dr. Ante
Bijankinijem, Don Nikom Grskovicem,
Josipom Marohnicm, Mihajlom Pupi-no- m
i dr. direktno su ucestvovali u svim
akcijama oko organizovanja tih sabora.
Njihov uticaj u torn radu bio je tako ve-lik- i,
da su oni u izvesnim iseljenickim
organizacijama, pri odlucivanju, imali
cak virilno pravo glasa (Votum virile)2.
Napominjemo da su Jugoslovensko na-rodno
vijece i Narodni jugoslovenski od-bor
imali svoje dobro organizovane lo-kal- ne
odbore.
Obzirom da se u lorn vremenu u SAD
vrlo malo znalo o politickim problemima
i nacionalnim teznjama Juznih Slovena
na Balkanu, propagandna aktivnost Ju-goslovenskog
narodnog vijeca, u americ-ko- j
javnosti, morala je biti svestrano i
dobro organizovana. I u torn pogledu
pruzena im je pomoc od clanova Jugo-slovenskog
odbora iz Londona. Tako su
na primer, Milan Marjanovic i Hinko
Hinkovic bili zaduzeni za publicisticki
rad sa americkom stampom i u tu svrhu
izdavali su Bilten na engleskom jeziku.
Sta vise, oni su cesto drzali govore na
zborovima, organizovanim od lokalnih
odbora vijeca, a sa njima je ponekad is-tup- ao
i Tomas Masarik, poznati cehoslo-vack- i
politicar — tada profesor Univerzi-tet- a
u Chicagu.
Jugoslovenski iseljenici u SAD, na
celu sa Jugoslovenskim narodnim vije-ce- m,
svojim politickim radom, za vreme
prvog svetskog rata, dali su veliki dopri-no- s
za stvaranje jugoslovenske drzave
1918. godine. To je istorijska cinejnica
koja se ne moze poreci.
Medjutim, Ujedinjeni odbor juznoslo-venski- h
Amerikanaca za vreme drugog
svetskog rata, nailazio je u svom poli-tickom
i javnom radu na izuzetne tesko-ce- .
Beskompromisni protivnici i otvo-re- ni
neprijatelji Ujedinjenog odbora bili
su jugoslovenska kraljevska vlada u
emigraciji i jugoslovenski ambasador u
Washingtonu, koji su, ne birajuci sred-stv- a,
cinili sve da vlasti zabrane rad Uje-dinjenog
odbora, jer je navodno "strana
agentura". Isto tako bilo je teskoca i sa
vladinom administracijom u Washingto-nu,
koja sve do konferencije u Teheranu
nije pokazivala razumevanja za doga-djaj- e
u Jugoslaviji i pomagala Drazu Mi-hailovi- ca
kao "ministra vojske jedne sa-veznic- ke
vlade".
I pored svih pritisaka, Ujedinjeni od-borje
istrajao u svom radu i u potpunosti
izvrsio svoju istorijsku ulogu u korist
NOB-- e i stvaranja Nove Jugoslavije.
0 Narodno-oslobodilac- koj borbi po-sto- ji
u Jugoslaviji vrlo bogata istorio-grafsk- a
literatura. Ona je delimicno stva-ran- a
jos u toku rata, a po oslobodjenju,
u normalnim uslovima zivota, svestrano
se razvila. Te brojne publikacije pred-stavlja- ju
dragocen istorijski materijal za
izucavanje NOB-- a, specificnih uslova i
raznovrsnih vidova borbe jugosloven-skih
naroda u okupiranoj zemlji.
Medjutim, literatura o politickom radu
za NOP i NOB van Jugoslavije, u celini
je vrlo siromasna, iako su te aktivnosti
u toku drugog svetskog rata imale, ne
mali uticaj, kako na saveznicku javnost,
tako indirektno i na uslove borbe u Ju-goslaviji.
Tako na primer, o Ujedinjenom od-bor- u
juznoslovenskih Amerikanca (UO)
koji je za vreme drugog svetskog rata
svojim radom i propagandom, bio poli-ticki
aktivan na liniji NOB-- a i mnogo
doprineo da se u americkoj i saveznickoj
UJEDINJENI ODBOR
iLOVENSKIH AMERIKANACA
javnosti dozna istina o zbivanjima u Ju-goslaviji,
ko se u toj zemlji stvarno borio
protiv okupatora, a ko sa njim saradjuje
— nije, bar koliko nam je poznato, do
sada o tome objavljen ni jedan jedini
ozbiljniji clanak, a kamoli neka doku-mentovan- a, objektivna analiza politic-ko- g rada tog Odbora.
Cinjenica da je marsal Tito, kao gene-ral- ni sekretar Komunisticke partije Ju-goslavije
i Vrhovni komandant NOB--e,
u svoja dva telegrama 1944. god. odao
veliko priznanje politickom radu Ujedi-njenog
odbora, — nije bila dovoljna da
se o UO u jugoslovenskoj istoriografiji
uopste posveti paznja i nadje pravo i za-sluz- no mesto.3
Da bi se pravilnije ocenila nuznost
koja je tokom rata imperativno zahtevala
i nametala potrebu za organizovanje jed-no- g
centralnog jugoslovenskog odbora,
koji bi reprezentovao napredno jugoslo-vensko
iseljenistvo, neophodno je osv-rnu- ti
se na politicka zbivanja i dogdjaje
vezane za jugoslovenski deo iseljenistva
u SAD odmah posle kapitulacije demo-ralisan- e
vojske Kraljevine Jugoslavije
1941. god.
Posle konsternacije, koja je prvih dana
izgubljenog rata i okupacije Jugoslavije,
pogodila i potresla patriotsko jugoslo-vensko
iseljenistvo u SAD, doslo je
ubrzo do otreznjavanja i realisticnog pri-stup- a
pitanju sta da se radi, kako i na
koji nacin pruziti efikasnu pomoc okupi-ranoj
i porobljenoj Staroj domovini. Tra-gedi- ja
"starog kraja" samo je privre-men- o
potisla u pozadinu politicke razmi-ric- e
i grupacije u iseljenistvu.
Ali, tek sto su poceli pregovori o zajed-nick- oj
akciji patriotski opredeljenog ju-goslovenskog
iseljenistva za pomoc Ju-goslaviji,
srpska reakcija okupljena oko
Srpskog narodnog saveza i njegovog gla-sil- a
Amerikanskog Srbobrana, u samom
zacetku minirala je akciju izjavom da
"nece i ne zeli bilo kakvu saradnju sa
Hrvatima", zbog gernocida nad Srbima
u tzv. Nezavisnoj Hrvatskoj Drzavi.
Za jugoslovensko iseljenistvo u Sever-no- j
Americi, postojao je vise od godinu
dana, samo jedan izvor informacija o
tome sta se dogadja u okupiranoj Jugo-slaviji
i ko se tamo bori. Te informacije
dolazile su iskljucivo od poverljivih pro-pagandis- ta
Jugoslovenske vlade u Lon-donu.
Uz svesrdnu pomoc i usku sarad-nju
sa desno orijentisanim Englezima
uspeli su, da na rafmiran nacin lansiraju
lazne vesti o borbi cetnika Draze Mihai-lovic- a
protiv okupatora u Jugoslaviji. Na
taj nacin oni su obmanuli, ne samo zbog
rata izolovano jugoslovensko iseljeni-stvo
u Americi, nego cak i komunisticke
partije Velike Britanije i SAD, koje su
stoga u svojim partijskim organima
"The Worker" i "Daily Worker" pozi-tivn- o
pisali o borbi cetnika u okupiranoj
Jugoslaviji.
U toku 1941. god. predsednik Jugoslo-venske
kraljevske vlade u izbeglistvu.
general Dusan Simovic, doneo je odluku
da jedan deo clanova vlade iz Londona
predje u New York. Na celu sa Dr. Iva-no- m Subasicem u jesen 1941. god. dosli
su sledeci ministri: Sava Kosanovic, Dr.
Boza Markovic, Franc Snoj, Bogoljub
Jeftic, general Pera Zivkovic, Krsta Mi-leti- c,
Boza Maksimovic i Dr. Branko Cu-brilov- ic.
U New Yorku oni osnivaju In-formation!
centar ciji je glavni zadatak
bio da u tzv. vestima iz okupirane Jugo-slavije,
velicaju "herojsku borbu" cet-nika
Draze Mihailovica. Da bi sva naj-crn- ja
srpska reakcijav bila "na okupu",
krajem 1941. god. iz Spanije u SAD do-la- zi Jovan Ducic, kraljevski jugosloven-ski
ambasador u Madridu. On se nasta-njuj- e
kod svog imucnog rodjaka Mihajla
Ducica u Geri Indijana i to sediste Jo-van- a
Ducica postaje centar njegove poli-ticke
aktivnosti i propagande protiv Hr- -
vata, protiv NOB-- e i protiv restauracije
Jugolavije kao drzave.4. Odmah po dola-sk- u
Ducic osniva Srpku narodnu od-bran- u
— veliko-srpsk- u, sovinisticku i
profasisticku organizaciju sa sedistem u
Chicagu. Za predsednika te organizacije
izabran je, i to ni u kom slucaju nije bez
dubljeg razloga, Ducicev rodjak i doma-ci- n
Mihajlo Ducic. Politicki program
"odbranasa" bio je da se svim propagan-dni- m sredstviam bore protiv restaura-cije
Jugoslavije kao drzave s tim, da se
posle pobede saveznika stvori Velika
Srbija u konfederaciji pravoslavnih
drzava na Balkanu i to sa Grckom i Ru-munijo-m,
ali bez Bugarske, jer kako rece
J. Ducic "njen narod je prokomunisticki
raspolozen".
U "Srbobranu" srpski sovinisti grlato
izbacuju parolu: "mi smo za Drazu ako
nije erven!"... na sto su im jugoslovenski
iselj enici-an- tif asisti odgovorili: "mi smo
za Drazu jedino ako se on stvarno bori
protivu okupatora".
U jesen 1941. "Americki Srbobran"
objavljuje u crnom okviru takozvani Me-morandum
srpsko-pravoslav- nog vla-dik- e
Valerijana upucen nemackom ge-nera- lu
Dankelmanu, komandantu oku-pirane
Srbije, o pokolju Srba u NDH. Taj
memorandum doneo je u London preko
Turske Dr. Milos Sekulic iz Beograda
(Nije beznacajno pomenuti da je Dr. Se-kulic,
posle kratkog boravka, bio uhap-se- n
u Londonu).
Za te strasne zlocine A. Srbobran, ne
optuzuje samo ustase, nego sve Hrvate,
bez izuetka. Srpska narodna odbrana
preko J. Ducica, pocinje u Srbobranu hi-steric- nu
propagandu, ne samo protiv hr-vatsk- og
naroda, nego i protiv svih jugo-slovenski
orijentisanih Srba, narocito
svestenika, nazivajuci ih izdajicama i ot-padnici-ma
od srpstva, koje kao "pravo-slavn- e
Hrvate", treba javno zigosati i go-nit- i.
(Nastavlja se)
n Dr. Ivan Cizmic, — Jugoslovenski iselje-nick- i
pokret u SAD i stvaranje Jugosla-vensk-e
drzave 1918., Institutut za hrvat-sk- u
povijest, Zagreb, 1974. god. str. 49.
2) Ibid. str. 198.
3) Jugoslovenski pokret u SAD i Kanadi
1935-45- ., Nordam Yugoslav Publishers,
Toronto, Kanada 1983., str. 96 i 197.
4) Napomena: Godine 1984. u Beogradu,
Sekcija za kulturu Gradske konferencije
socijalistickog saveza zauzima stav, a
Komisija Skupstine grada za spomenike
i nazive trgova i ulica, jednoglasno prih-vat- a
predlog, da se odobri ranija odluka
i imenu Jovana Ducica definitivno po-sveti
jedna ulica u glavnom gradu SFRJ
Beogradu.